علی (ع) کهنالگو و قهرمانی چندبعدی
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ اسطورهسازیِ فرهنگی همواره از پیوند «قدرت» و «فضیلت» شکل میگیرد. در این میان، شخصیت حضرت علی بن ابیطالب (ع) در فرهنگ عام جامعه ایرانی - اسلامی، نه صرفاً بهمثابه یک پیشوای دینی، بلکه بهسان «کهنالگوی قهرمانی چندبعدی» بازنمایی شده است.
بیشتر بخوانید
ویژگیای که او را از بسیاری چهرههای تاریخی متمایز میکند، نه قدرت محض، بلکه «کنشِ اخلاقیِ قدرت» است: او در اوج هیبت و صلابت، مرز انصاف را رها نمیکند و خشم را به بیعدالتی بدل نمیسازد.
دوگان هیبت و رحمت هسته مرکزی جذابیت این قهرمان است. در باور عمومی، قهرمانِ مطلوب کسی است که نیرو را مهار میکند، نه اینکه صرفاً از آن برخوردار باشد. ترکیب «هیبت» و «رحمت» در سیمای علوی، تصویری پدید میآورد که هم مایه احترام است و هم مایه عشق.
این دوگانه کلیدی، عامل ماندگاری او در حافظ جمعی نسلهاست: او مقتدر است اما ملجأ، در برابر ستم سختگیر اما با انسانها نرمخو.
الگوی کامل انسانِ قهرمان در فرهنگ عامه شیعی و بهویژه سنت ایرانی، حضرت علی (ع) را فراتر از یک شخصیت تاریخی یا پیشوای دینی، به «الگوی کامل انسانِ قهرمان» تبدیل کرده است: پهلوانی بیهمتا در میدان نبرد، دادگری در حکومتداری، زاهدی فروتن در زندگی فردی، و سرچشمه حکمت و معرفت در سخن و اندیشه. همین جامعیت، نام و یاد او را از فضای مناسک مذهبی فراتر برده و در ادبیات، هنر مردمی، اخلاق روزمره، ضربالمثلها و تلقی عمومی از عدالت و جوانمردی حضور دائمی بخشیده است.
شمایلنگاری و زبان نمادها نیز در شکلگیری این تصویر نقشی کلیدی دارد. از آنجا که پرتره مستندی از ایشان وجود ندارد، سنتهای بعدی برای انتقال «معنویت» و «مقام قدسی» او به نمادها تکیه کردهاند. حضرت علی در ذهن جمعی با چهرهای نورانی، هیبتی آرام اما پرصلابت، و پوششی با رنگهای معناگرایانه نقش میبندد؛ کوششی برای نشان دادن شأن اخلاقی و روحانی، تا مردم «عدالت»، «قدرت»، «رحمت» و «قداست» را در قالب شخصیتی قابل لمس ببینند.
پهلوانِ شکستناپذیر اصلیترین وجه قهرمانی او در نگاه عامه است. روایتهای محبوب بر نقش پررنگ او در دفاع از اسلام و حضور برجستهاش در نبردهای صدر اسلام تأکید دارند.
او نماد «پهلوانِ شکستناپذیر» است؛ کسی که ترس را کنار میزند و در لحظات سخت، تکیهگاه جمع میشود. اما قهرمانی او به «قدرت جنگی» تقلیل نمییابد؛ قدرتی است با جهتگیری اخلاقی.
حکمرانی عدالتخواه وجه دیگر ماندگاری اوست. در روایتهای مردمی، علی (ع) الگویی از حکمرانی است که با تبعیض و امتیازخواهی سر سازگاری ندارد و در برابر زیادهخواهی صاحبان قدرت میایستد. او در ذهن مردم پناه ستمدیدگان و مرجع دادخواهی است؛ قهرمانی که فقط پیروز میدان نبرد نیست، بلکه داور منصف میدان زندگی است.
سادهزیستی و فروتنی عنصر مهم دیگر است. روایتهای رایج از کار کردن با دست خود، بیتکلفی در زندگی، و بیمیلی به تجمل، تصویری میسازد از قهرمانی که «در عین توانایی»، اسیر دنیا نمیشود. پیامش روشن است: بزرگی به دارایی و نمایش قدرت نیست، به مسئولیتپذیری و پاکی دست و دل است.
پهلوان عرصه بلاغت و سخنوری در نهایت، علی (ع) را سرچشمه دانش دینی، بینش انسانی و سخن سنجیده میداند. ترکیب «تیغ» و «زبان»، «قدرت عمل» و «عمق فهم»، او را از سطح دلاوری جسمانی فراتر میبرد و اعتبار فکری و معنوی میبخشد.
در مجموع، در فرهنگ عامه حضرت علی (ع) «نامِ یک فضیلتِ واحد» نیست؛ بلکه مجموعه فضیلتهاست که در یک شخصیت تجسم یافته است. از این رو، تصویر علوی در ذهن جمعی، نه بازنمودی از گذشته، که معیاری برای سنجش اکنون و افقی مطلوب برای آینده است.
نویسنده: عذرا جعفریان، فعال رسانهای.
انتهای خبر/