تقویم پاییزی آغاز سرنوشت‌ساز زراعت زنجان
به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موج‌رسا»؛ امنیت غذایی در جهان معاصر به عنوان یکی از بنیادین‌ترین مؤلفه‌های استقلال اقتصادی، اقتدار سیاسی و تاب‌آوری ملی شناخته می‌شود.
بیشتر بخوانید
در دورانی که تحولات بین‌المللی و نوسانات بازار جهانی غذا، دسترسی به غلات و کالاهای اساسی را به متغیری سرنوشت‌ساز در ژئوپلیتیک کشورها بدل ساخته است، اتکا به توانمندی‌های بومی و صیانت از منابع پایه سرزمینی ضرورتی اجتناب‌ناپذیر به شمار می‌رود.
در جغرافیای ایران اسلامی، اراضی زرخیز و مستعدی که در فلات مرکزی و دامنه‌های البرز و زاگرس گسترده شده‌اند، خط مقدم پدافند غیرعامل و صیانت از خودکفایی زراعی کشور هستند.
استان کهن و پرپیشینه زنجان، واقع در شمال‌غرب کشور، همواره به عنوان یکی از قطب‌های کلیدی در زنجیره تأمین غذایی و تثبیت پایداری تولید محصولات کشاورزی در سطح ملی نقشی برجسته و کارآمد ایفا کرده است.
با وزش نسیم پاییزی و تغییر فصل، تقویم زراعی زنجان وارد حساس‌ترین و سرنوشت‌سازترین برهه خود می‌شود. کشت پاییزه، نه تنها یک رویداد متداول تقویمی و آغاز کار و تلاش در مزارع است، بلکه سنگ‌بنای تأمین نان، غلات راهبردی، خوراک دام و دانه‌های روغنی برای یک سال پیش‌رو محسوب می‌شود.
خاک استان زنجان که در امتداد دشت‌های قیدار، سلطانیه، ابهر، زنجانرود و حوضه آبریز رودخانه خروشان قزل‌اوزن گسترده است، بستر مناسبی برای جهش تولید در دیم‌زارها و اراضی آبی فراهم آورده است. در این تقویم حیاتی، صدها هزار بهره‌بردار و دهقان سخت‌کوش، با پیوند زدن تجربه زیسته کهن خود با دانش ترویجی نوین، مأموریت خطیر خود را در مسیر استقلال غذایی کشور آغاز می‌کنند.
برای سنجش دقیق جایگاه کشاورزی زنجان، تحلیل آمایش سرزمینی و ظرفیت‌های فیزیکی خاک این دیار ضرورت دارد.
وسعت کل اراضی کشاورزی این استان اعم از زراعی، باغی و دیم بالغ بر ۸۵۰ هزار هکتار است.
این رقم کم‌نظیر نشان‌دهنده ظرفیت عظیم تولیدی نهفته در خاک این منطقه از میهن است.
اختصاص ۴۴۰ هزار هکتار استان به اراضی دیمی
ساختار تفکیکی این اراضی بازتاب‌دهنده ویژگی‌های اقلیمی و هیدرولوژیکی استان است، سالانه به طور میانگین بالغ بر ۴۴۰ هزار هکتار از این گستره به اراضی دیم اختصاص دارد که با اتکا به نزولات آسمانی کشت می‌شوند و نماد تاب‌آوری تولید در شرایط نیمه‌خشک هستند.
در بخش اراضی آبی، استان زنجان از پهنه‌ای به وسعت ۶۸ هزار هکتار برخوردار است که شاهرگ تولید متراکم و باغداری نوین را تشکیل می‌دهد.
از مجموع این اراضی آبی، ۹۶ هزار هکتار در چرخه زراعت فعال بوده و ۶۴ هزار هکتار نیز زیر پوشش باغات پربار و نام‌آشنای استان نظیر باغات زیتون در حاشیه قزل‌اوزن، سیب و گردوی ماهنشان و سلطانیه و تاکستان‌های ابهر و خرمدره قرار دارد.
افزون بر این، در یک الگوی پایدار کشاورزی و به منظور بازیافت توان بیولوژیک خاک، سالانه حدود ۲۵۰هزار هکتار از اراضی کشاورزی استان به صورت آیش باقی می‌ماند تا خاک فرصت ذخیره‌سازی رطوبت و بازسازی عناصر مغذی را برای دوره‌های زراعی بعدی پیدا کند.
در منظومه کشت پاییزه زنجان، گندم به عنوان قوت غالب جامعه و استراتژیک‌ترین محصول زراعی، محور اصلی تمام برنامه‌ریزی‌ها و تحرکات میدانی است.
عملیات کشت گندم از حدود یک ماه گذشته در اراضی مستعد استان کلید خورده و تراکتورها و ماشین‌آلات بذرکار پهنه دشت‌ها را به حرکت درآورده‌اند.
انجام کشت ۶۰ هزار هکتار از مزارع تاکنون
طبق آمارهای رسمی، تاکنون عملیات کاشت در سطحی بالغ بر ۶۰ هزار هکتار از مزارع به سرانجام رسیده است.
این آغاز درخشان، مقدمه‌ای برای یک کارزار بزرگ زراعی است، چرا که پیش‌بینی رسمی جهاد کشاورزی حاکی از آن است که در سال زراعی جاری در مجموع حدود ۳۸۰ هزار هکتار از اراضی زراعی استان زنجان به زیر کشت گندم دیم و آبی خواهد رفت.
دشت‌های پهناور شهرستان خدابنده به عنوان انبار غله استان، همواره وزنه سنگینی در تولید گندم باکیفیت و خودکفایی ملی بوده است.
در کنار آن، شهرستان‌های زنجان، ابهر، ایجرود، ماهنشان و سلطانیه نیز سهم بسزایی در تحقق این هدف ۳۸۰ هزار هکتاری ایفا می‌کنند.
با این حال، دستیابی به اهداف کمی بدون ارتقاء عملکرد در واحد سطح، اهداف امنیت غذایی را به طور کامل محقق نخواهد ساخت.
از همین رو، کارشناسان ترویج و سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان توصیه‌های فنی بنیادینی را برای افزایش بهره‌وری و صیانت از مزارع در برابر سرما و تنش‌های اقلیمی در دستور کار قرار داده‌اند.
در همین راستا بر ضرورت استفاده همگانی از بذور اصلاح‌شده و گواهی‌شده تأکید شده است.
بذرهای بوجاری و ضدعفونی‌شده، مزارع را از آلودگی به بیماری‌های قارچی خاک‌زاد و علف‌های هرز مهاجم نجات می‌دهند.
مسئله دیگری که بار سنگینی بر دوش کشاورزان زنجانی نهاده، افزایش سرسام‌آور هزینه‌های آماده‌سازی اراضی، شخم، قطعات یدکی و دستمزد ماشین‌آلات است و تامین سوخت است.
گرانی و نوسان در بازار ادوات مکانیزه، هزینه تمام‌شده تولید را افزایش داده است.
همچنین با وجود توزیع نهاده‌های دولتی، تأمین کامل کودهای فسفاته و پتاسه و بذور به دلیل تقاضای بالا، در مقاطعی با دشواری همراه است و کشاورز را ناگزیر به مراجعه به بازارهای آزاد با قیمت‌های گزاف می‌کند.
زخم کهنه دیگری که انگیزه و توان مالی کشاورزان را تحلیل می‌برد، تأخیرهای مزمن و چندماهه در پرداخت مطالبات گندم‌کاران در فصل برداشت تابستانه است.
وقتی زارع زنجانی ماه‌ها برای دریافت دسترنج یک‌ساله خود در صف انتظار می‌ماند، نقدینگی لازم برای خرید بذر و کود و پرداخت کرایه ادوات را در آغاز فصل کاشت پاییزه در اختیار ندارد.
این مسئله باعث مقروض شدن زارعان به شبکه‌های بانکی و واسطه‌ها می‌شود و بنیه مالی خانواده‌های روستایی را به شدت فرسوده می‌سازد.
چتر حمایتی صندوق بیمه محصولات کشاورزی نیز نیازمند بازنگری ساختاری است تعرفه‌های بالای حق بیمه از یک‌سو و غرامت‌های ناچیز و پرداختی‌های دیرهنگام در زمان بروز سرمازدگی و خشکسالی از سوی دیگر، موجب بی‌اعتمادی کشاورزان به فرآیند بیمه‌گذاری شده است.
این امر سبب می‌شود بخش زیادی از دیم‌زارهای استان بدون پوشش بیمه‌ای مطمئن زیر کشت بروند که در صورت بروز حوادث غیرمترقبه طبیعی، خسارات جبران‌ناپذیری به بار می‌آورد.
علاوه بر این، بروکراسی‌های مربوط به توزیع سوخت کشاورزی در برخی دهستان‌ها سبب گلایه تراکتورداران و کندی عملیات شخم در روزهای طلایی پاییز شده است.
برای غلبه بر این چالش‌ها و تضمین شکوفایی کشت پاییزه، پیاده‌سازی همه‌جانبه الگوهای کشاورزی علمی و دانش‌بنیان اجتناب‌ناپذیر است.
مراکز علمی، دانشگاه‌ها و پژوهشکده‌های کشاورزی استان باید یافته‌های خود را به صورت عملیاتی به مزارع روستایی منتقل کنند.
استفاده از روش‌های خاک‌ورزی حفاظتی و به‌کارگیری ارقام مقاوم به خشکی و کم‌آبی، مزارع دیم را در برابر نوسانات اقلیمی بیمه خواهد کرد.
از سوی دیگر، مدیریت هوشمند بازار محصولات و خرید تضمینی با قیمت‌گذاری عادلانه و تسویه فوری مطالبات، انگیزه دهقانان را برای ادامه کشت و استقرار در روستاها حفظ خواهد کرد.
سرمایه‌گذاری بر روی صنایع تبدیلی، ایجاد واحدهای فرآوری و کارخانجات روغن‌کشی نوین در جوار دشت‌های تولید گلرنگ و غلات استان، زنجیره ارزش را کامل کرده و سود واقعی تولید را به جای دلالان، به جیب زارع زنجانی سرازیر می‌کند.
استان زنجان نشان داده است که ظرفیت تبدیل شدن به الگوی توسعه پایدار کشاورزی در شمال‌غرب کشور را داراست. استمرار حرکت در این مسیر با اتکا به غیرت کشاورزان و پشتیبانی قاطع مدیران، نویدبخش خودکفایی پایدار، تأمین امنیت غذایی ایران اسلامی و رونق همه‌جانبه اقتصاد ملی در سال زراعی پیش‌رو خواهد بود.
در زمینه تراکم بذرپاشی، کارشناسان توصیه اکید دارند که میزان مصرف بذر دقیقاً در محدوده حدود ۱۲۰ کیلوگرم در هکتار تنظیم شود تا از تراکم بیش از حد بوته‌ها، رقابت منفی بر سر آب و مواد غذایی و در نهایت خطر خوابیدگی ساقه یا ورس در فصل رشد جلوگیری شود.
در کنار تنظیم میزان بذر، تغذیه پایه گیاه همزمان با عملیات کاشت از اصول حیاتی زراعت علمی است.
بر این اساس، مصرف حدود ۸۰ کیلوگرم کود فسفاته در هکتار همزمان با قرار دادن بذر در خاک توصیه شده است.
عنصر فسفر زیربنای رشد سریع و گسترش شبکه ریشه در عمق خاک است و سبب می‌شود بوته جوان پیش از آغاز یخبندان زمستانه، در خاک مستقر و قوی شود. رعایت عمق کاشت بین چهار تا پنج سانتی‌متر نیز دیگر فاکتور تعیین‌کننده است؛ زیرا بذرکاری در اعماق نامناسب یا موجب خشکیدگی بذر در سطح خاک می‌شود یا انرژی دانه را پیش از رسیدن جوانه به هوای آزاد تحلیل می‌برد.
این دستورالعمل‌های ساده اما حیاتی، متضمن جهش تولید در هر هکتار از مزارع دیم و آبی استان خواهد بود.
در امتداد تولید غلات، کارنامه کشاورزی پاییزه استان زنجان در عرصه دانه‌های روغنی رکوردی تاریخی و چشمگیر را به ثبت رسانده است.
یکی از مهم‌ترین وابستگی‌های اقتصادی کشور در حوزه محصولات کشاورزی، واردات روغن خوراکی و کنجاله است.
در این میان، استان زنجان با تکیه بر اقلیم سازگار و هدایت کارشناسی، در تولید دانه روغنی گلرنگ به رتبه نخست کشور دست یافته است.
همچنین این استان به لحاظ سطح زیرکشت دانه روغنی گلرنگ، جایگاه رفیع دوم کشور را از آن خود کرده است که موفقیتی درخشان برای مدیریت بخش کشاورزی و جامعه دهقانی منطقه به شمار می‌رود.
کشت دانه روغنی در ۲۲۸۰ هزار هکتار از اراضی استان زنجان
طی سال زراعی جاری بیش از 2 هزار و ۲۸۰ هکتار از اراضی کشاورزی استان زنجان زیر کشت این دانه روغنی ارزشمند رفته است.
حاصل تلاش زارعان استان، تولید سالانه حدود هشتصد تن دانه روغنی گلرنگ است که به چرخه صنایع روغن‌کشی و تأمین خوراک وارد می‌شود.
گلرنگ به صورت دیم در اراضی کشاورزی زنجان کشت می‌شود و شرایط جوی مساعد و بارندگی‌های پاییزه و بهاره مناسب، موجب پرباری چشمگیر و استحصال محصول فراوان در واحد سطح می‌شود.
در شرایط جوی عادی و میانگین، از هر هکتار سطح زیر کشت گلرنگ به طور متوسط ۳۵۰ کیلوگرم محصول مرغوب برداشت می‌شود.
ارقام تولیدی گلرنگ در زنجان شامل ارقام پرمحصول فرامان، صفه، گلدشت و دیگر رقم‌های متفرقه سازگار با تنش‌های خشکی است که به خوبی توانسته‌اند تناوب زراعی مطلوبی با گندم ایجاد کرده و از فرسایش ساختار بیولوژیکی خاک جلوگیری به عمل آورند.
پازل کشت پاییزه زنجان محدود به گندم و گلرنگ نمانده و با محصولات مهم دیگری نظیر جو و کلزا تکمیل می‌شود.
جو به عنوان دومین غله پرطرفدار پاییزه، نقشی اساسی در تأمین امنیت غذایی از طریق پایداری صنعت دامپروری استان دارد.
استان زنجان با دارا بودن صدها هزار رأس دام سبک و سنگین و نژادهای برجسته‌ای چون گوسفند افشاری، نیازمند تأمین پیوسته خوراک دام است و کشت پاییزه جو، چرخه تولید پروتئین، گوشت و لبنیات را در برابر نوسانات بازار علوفه پایدار می‌سازد.
تامین ۲۲ هزار تن بذر اصلاح شده در استان
از سوی دیگر، کلزا به عنوان گیاهی با ریشه‌های عمقی در اراضی آبی، ساختار خاک را بهبود داده و نقشی استراتژیک در کاهش آفات مزارع غلات ایفا می‌کند.
پشتیبانی لجستیکی و تأمین بدون وقفه نهاده‌ها، رگ حیات این عملیات بزرگ چندصد هزار هکتاری در زنجان است و تمرکز ویژه‌ای برای کشت پاییزه استان قرار داده شده است.
در این چارچوب، تأمین حدود ۲۲ هزار تن بذر اصلاح‌شده، ۴۹ هزار تن انواع کود شیمیایی و تخصیص ۶۴ میلیون و ۸۰۰ هزار لیتر سوخت برای ماشین‌آلات و ادوات مکانیزه زراعی هدف‌گذاری و عملیاتی شده است.
آماده‌سازی این حجم گسترده از نهاده‌ها در شرایط تحریم و محدودیت‌های اعتباری، نشان از آمادگی دستگاه‌های اجرایی برای پشتیبانی از بهره‌برداران دارد تا ماشین‌آلات کشاورزی در زمان طلایی کاشت بدون وقفه در مزارع فعالیت کنند.
با این وجود، کشاورزان سخت‌کوش استان زنجان در مسیر این حماسه تولیدی با چالش‌ها و موانع متعددی نیز دست به گریبان هستند که نیازمند توجه ویژه و رسیدگی اضطراری از سوی مسئولان است. نوسانات شدید جوی، تغییرات اقلیمی جهانی و تأخیر در آغاز بارش‌های مؤثر پاییزی، همواره مزارع دیم زنجان را در معرض خطر خشکسالی، عدم جوانه‌زنی به موقع و سرمازدگی قرار می‌دهد.
کشت دیم بیش از هر چیز وابسته به عنایت آسمان است و هرگونه تغییر در الگوهای بارش، اقتصاد شکننده خانواده‌های روستایی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
در این راستا اکبر کرامتی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان در گفتگو با خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موج‌رسا» گفت: ظرفیت‌های بی‌نظیر کشاورزی استان زنجان در بخش کشت پاییزه، تضمین‌کننده امنیت غذایی و اقتدار اقتصادی کشور است.
وی با اشاره بر اینکه وسعت کل اراضی کشاورزی زنجان بالغ بر ۸۵۰ هزار هکتار است که از این میزان، سالانه به‌طور متوسط ۴۴۰ هزار هکتار به اراضی دیم و ۱۶۰ هزار هکتار به اراضی آبی اختصاص پیدا می‌کند، یادآور شد: رقمی که شامل ۹۶ هزار هکتار زراعی آبی، ۶۴ هزار هکتار باغی و ۲۵۰ هزار هکتار اراضی آیش است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان اظهار داشت: عملیات کشت گندم از یک ماه گذشته آغاز شده و تاکنون ۶۰ هزار هکتار زیر کشت رفته و پیش‌بینی می‌شود در مجموع ۳۸۰ هزار هکتار از اراضی استان به این محصول استراتژیک اختصاص یابد.
وی با بیان اینکه رعایت توصیه‌های فنی نظیر استفاده از بذور گواهی‌شده، تنظیم مصرف بذر در حدود ۱۲۰ کیلوگرم در هکتار، مصرف ۸۰ کیلوگرم کود فسفاته همزمان با کاشت و رعایت عمق چهار تا پنج سانتی‌متری خاک، نقش تعیین‌کننده‌ای در افزایش بهره‌وری دارد، گفت: همچنین در حوزه دانه‌های روغنی، زنجان با کشت بیش از ۲۲۸۰ هکتار گلرنگ و تولید سالانه حدود ۸۰۰ تن، رتبه دوم سطح زیرکشت و رتبه نخست کشور را به خود اختصاص داده است.
کرامتی تصریح کرد: این محصول دیم با میانگین عملکرد ۳۵۰ کیلوگرم در هکتار و با ارقام پرمحصولی چون فرامان، صفه و گلدشت کشت می‌شود.
وی با اشاره پشتیبانی و حمایت انجام شده گفت: در راستای پشتیبانی از این گستره وسیع تولید، تأمین حدود ۲۲ هزار تن بذر اصلاح‌شده، ۴۹ هزار تن انواع کود شیمیایی و بیش از ۶۴ میلیون لیتر سوخت برای ادوات کشاورزی برنامه‌ریزی و تدارک دیده شده است تا زنجیره تولید پایدار بماند.
انتهای خبر/