زنجان پشتیبان تأمین پروتئین پایتخت ایران است
به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ استان زنجان در جغرافیای اقتصادی، کشاورزی و راهبردی ایران، فراتر از یک محدوده استانی صرف، یکی از ارکان و پایههای اساسی تأمین امنیت غذایی پایدار کشور به شمار میرود.
بیشتر بخوانید
در جهان پرمخاطره معاصر که پایداری سفرههای معیشتی مردم و ثبات مداوم بازار محصولات پروتئینی به یک دغدغه حاکمیتی، اجتماعی و تمدنی بدل شده است، دیار زنجان جایگاهی ممتاز و منحصربهفرد را در هندسه تولید کشور به خود اختصاص داده است.
این خطه حاصلخیز و کهن با برخورداری از موقعیت بینظیر ژئوپلیتیک، اقلیم کوهستانی و دشتهای فراخ، منابع خاکی مستعد و مهمتر از همه، همت بلند و خستگیناپذیر جامعه سختکوش روستایی، عشایری و کارآفرینان جسور بخش خصوصی، امروزه نقشی فراتر از خودکفایی منطقهای ایفا میکند و به عنوان یک سپر حمایتی و پشتیبان راهبردی برای پایتخت کشور و استانهای همجوار شناخته میشود.
تنوع اقلیمی در کنار پیشینه تاریخی غنی در امر پرورش دام و طیور، بستری ساخته است که زنجان را در کانون توجه سیاستگذاران بخش کشاورزی و زیستبوم تولید فرآوردههای دامی کشور قرار میدهد.
تصویر توانمندیهای استان زنجان در عرصه دامپروری و مرغداری با آمارهای شگفتانگیز و غرورآفرینی همراه است که عمق ظرفیتهای نهفته در دل این خطه را آشکار میسازد.
زنجان پیشرو در تولید گوشت سفید کشور
تولید سالانه ۷۰ هزار تن گوشت سفید مرغوب در زنجان، شاهدی عینی بر شکوفایی فناوری و همت تولیدکنندگان بومی است.
از این حجم عظیم و کمنظیر گوشت سفید، تنها ۵۰ تا ۶۰ درصد به مصرف داخلی مردم ساکن در شهرستانهای مختلف استان میرسد و مازاد چشمگیر ۴۰ تا ۵۰ درصدی آن به عنوان پشتوانهای استراتژیک و حیاتی، روانه بازار پرمصرف استان تهران و کلانشهرهای مجاور میشود تا توازن بازار و آرامش سفره هموطنان را تضمین کند. این جریان خروشان تولید در بیش از ۳۵۰ واحد صنعتی پرورش طیور گوشتی و تخمگذار ریشه دارد، واحدهایی مدرن و مکانیزه که افزون بر تأمین گوشت، توانستهاند با تولید سالانه ۱۶ هزار و ۵۰۰ تن تخممرغ باکیفیت، زنجیره امنیت پروتئینی را کامل کرده و بازارهای پیرامونی را تغذیه نمایند. این راندمان کمنظیر در بخش طیور، بازتابی از تعامل میان سرمایهگذاری بخش خصوصی و نظارتهای فنی و بهداشتی مستمر در اقلیم زنجان است.
رتبه نخست زنجان در تولید ماهیان سردابی در شمالغرب
بیش از یکهزار تن ماهی و ۹ میلیون قطعه بچهماهی در استان زنجان طی گذشته تولید شده است.
این موفقیت، زنجان را به رتبه نخست تولید ماهیان سردابی در شمالغرب و پنجم کشوری رسانده است.
همچنین، صادرات یکهزار و ۳۰۰ تن ماهی به کشورهای آذربایجان، روسیه و عمان، گواهی بر کیفیت بالای محصولات شیلاتی استان و جایگاه راهبردی زنجان در بازارهای بینالمللی است که نقش مؤثری در ارزآوری و توسعه اقتصادی ایفا میکند.
گوسفند افشاری نگین ژنتیکی دامپروری استان زنجان
شکوه این سرزمین در حوزه پرورش دام و فرآوردههای حیوانی جلوهای حتی عمیقتر دارد. بر اساس دادههای آماری، جمعیت دامی استان زنجان به رقمی بالغ بر یک میلیون و ۲۲۱ هزار رأس میرسد.
ویژگی تعیینکننده و ساختاری این ترکیب زیستی آن است که بیش از یک میلیون و ۶۰ هزار رأس از این دامها را دام سبک تشکیل میدهد.
این نسبت آماری نشان میدهد که نزدیک به ۸۶ درصد از ساختار دامی استان در شاخه دام سبک قرار گرفته و سهم دام سنگین با وجود اهمیت کیفی آن در رتبههای بعدی است.
در جغرافیای دامهای سبک زنجان، گوسفند و بره با سهم حدود ۷۷ درصدی بیشترین و سنگینترین حجم را دارا هستند.
در تار و پود این گلههای پویا، نژاد گوسفند افشاری مانند یک نگین ژنتیکی پربها و میراثی بیبدیل خودنمایی میکند؛ نژادی بومی، پرطاقت، با سازگاری استثنایی با اقلیم خشک و نیمهخشک، تولید گوشت لخم و کیفیتی کمنظیر که همواره نام زنجان را در صدر تحقیقات اصلاح نژادی خاورمیانه نشانده است.
نکته بنیادین و دارای ابعاد عمیق اجتماعی در حوزه دامپروری زنجان این حقیقت انکارناپذیر است که بیش از ۸۰ درصد از این سرمایه عظیم دام سبک، مستقیماً توسط بهرهبرداران زحمتکش روستایی و جامعه سلحشور عشایری نگهداری و مدیریت میشود. این پیوند وثیق نشان میدهد که صنعت دام زنجان با نبض زندگی، اشتغال پایدار و شریان معیشتی کانونهای روستایی گره خورده است. جامعه مولدی که در سختترین شرایط جغرافیایی و با حداقل توقع، سالانه حدود ۱۴ هزار و ۶۰۰ تن گوشت قرمز باکیفیت و ارگانیک تولید میکند.
مصرف ۱۲ هزار تن گوشت قرمز در استان
در مقایسه با مصرف سالانه حدود ۱۲ هزار تنی گوشت قرمز در داخل استان، مشخص میشود که زنجان دارای مازاد تولید است که بدون وقفه به سایر استانها سرازیر شده و خلاهای غذایی کشور را پر میکند.
این گستردگی تنها به گوشت ختم نمیشود، سالانه ۱۷۰ هزار تن شیر خام پرچرب و باکیفیت از دامداریهای استان دوشیده میشود، سالانه یک هزار و ۱۰۰ تن عسل طبیعی از زنبورستانهای دامنههای سرسبز و کوهستانهای زنجان برداشت میگردد و تولید سالانه یک هزار تن کرم ابریشم و پیلههای درخشان نوغانداری، زنجان را در صدر استانهای پیشرو و چندوجهی کشور قرار میدهد.
از این منظر، استان زنجان همزمان قطب علمی و تئوریک اصلاح ژنتیک و قطب عملیاتی تولید گوشت و دام سبک در کشور شناخته میشود.
یکی از درخشانترین، نوآورانهترین و امیدبخشترین ابعاد پیشرفت بخش کشاورزی زنجان، پیوند وثیق میان دانش بیوتکنولوژی و عرصه کاربردی گلهداری است.
این استان با برخورداری از مراکز تحقیقاتی پیشرو و دانشمندان بومی متعهد، سالهاست فرآیند ارتقاء نژادی گوسفند افشاری را به الگویی موفق در سطح ملی تبدیل کرده است.
اصلاح ژنتیکی هدفمند و تثبیت صفات اقتصادی برتر، منجر به ثبت جهشهای علمی شگرفی شده است، به گونهای که در گلههای پژوهشی و تحت نظارت مستقیم کارشناسان، نرخ زادآوری به عدد خیرهکننده ۲/۴ درصد رسیده است، رقمی کمنظیر در شرایطی که متوسط زادآوری گوسفند در کل کشور تنها ۹ دهم درصد است.
افتخار بزرگتر آنکه این دانش آزمایشگاهی در انحصار مراکز پژوهشی باقی نمانده، بلکه با انتقال قوچهای اصلاحشده و بارور به میان گلههای بومی، نرخ زادآوری در گلههای اصلاحشده در اختیار روستاییان و مردم عادی زنجان نیز به ۱/۸ درصد ارتقا یافته است که رشدی دوبرابری نسبت به میانگین کشوری را ثبت میکند.
معرفی این نژادهای جدید و بهینهسازی ژنتیکی با اهدافی راهبردی نظیر بالا بردن راندمان تولید گوشت قرمز، بهبود ویژگیهای مادری، کوتاهتر کردن دوره پرواربندی، افزایش چشمگیر مقاومت فیزیولوژیک در برابر امراض دامی و ایجاد سازگاری حداکثری با نوسانات و تنشهای اقلیمی دنبال شده است.
استفاده از فناوریهای نوین در تولید مثل، بهبود مدیریت جایگاهها و آموزش مستقیم دامداران از مهمترین ارکان برنامههای جهاد کشاورزی استان زنجان بوده است. این اقدامات نه تنها بهرهوری واحدهای سنتی را بالا برده، بلکه با کاهش هزینههای تمامشده به ازای هر رأس بره، درآمد خانوارهای روستایی را به شکلی معنادار تقویت کرده و امنیت غذایی کشور را در افقهای بلندمدت ضمانت نموده است تجاریسازی دستاوردهای علمی در کنار روحیه کارآفرینی، گامی محکم برای تبدیل زنجان به بارانداز ژنتیکی و پایگاه صادرات دامهای اصلاحشده به سایر استانها بوده است.
با وجود تمام این دستاوردهای علمی و درخششهای بیبدیل، پایداری صنعت دام و طیور زنجان در زیر پوست خود با دستاندازها، چالشهای ساختاری و بحرانهای اقتصادی عمیقی روبهرو است که نیازمند توجه فوری و نگاه جامع حاکمیتی است.
ضرورت حمایت از تولیدکنندگان نهادههای دامی زنجان
یکی از گلوگاههای اصلی و کمرشکن این صنعت که حیات دامداران را در معرض خطر قرار داده، ناترازی فراگیر در زنجیره تأمین نهادههای دامی شامل علوفه، کنسانتره و مکملهای مغذی است. این معضل بنیادین مستقیماً بر معیشت قشر مولد و در نهایت بر قیمت تمامشده سبد پروتئینی مردم سایه افکنده است. وابستگی شدید و فرساینده کشور به واردات نهادههای اساسی مانند ذرت و کنجاله سویا، بخش تولید را به شدت در برابر شوکها و تکانههای ارزی و نوسانات بازار بینالمللی آسیبپذیر ساخته و عدم قطعیت مداومی را بر محاسبات دامداران تحمیل کرده است.
علاوه بر بحرانهای ارزی، پدیده خشکسالیهای متوالی، کاهش حجم بارشهای سالانه و بحران منابع آبهای زیرزمینی در دشتهای زنجان، توان تولید علوفه سبز، مراتع غنی و ذرت علوفهای سیلویی باکیفیت را محدود کرده است.
در کنار این محدودیتهای زیستمحیطی، ساختار معیوب و ناکارآمد توزیع و حضور دلالان و واسطههای زائد، دسترسی مستقیم دامداران به خوراک یارانهای و استاندارد را مسدود ساخته است.
این واسطهگریها موجب شده هزینههای غیرضروری گزافی از مرحله بارگیری در مبادی ورودی تا انبارداری و دلالی بر قیمت خوراک افزوده شود و بار سنگین آن منحصراً بر دوش دامدار بیفتد.
از آنجا که هزینه خوراک و جیره غذایی به تنهایی بین ۶۵ تا ۷۵ درصد از هزینههای جاری یک واحد دامپروری را به خود اختصاص میدهد، جهش سرسامآور قیمت نهادهها حاشیه سود دامداران را نیست و نابود کرده است.
بسیاری از واحدهای پرورش دام در زنجان به نقطه سربهسر رسیده و شمار زیادی وارد محدوده زیاندهی محض شدهاند.
بازتاب این فشار خردکننده اقتصادی، زنگ خطری مهلک برای ذخایر ژنتیکی است، زیرا دامدار روستایی ناچار میشود یا از کیفیت و کمیت جیره روزانه بکاهد که این امر به سرعت باعث ضعف فیزیولوژیک، افت چشمگیر شیردهی، کاهش وزن گوشت و تحلیل باروری گله میشود، یا در اوج بیپناهی اقدام به فروش و ذبح زودهنگام میشها و دامهای بارور و مولد نماید. کشتار دامهای ماده اصلاحشده به دلیل ناتوانی در تأمین علوفه، حراج هولناک سرمایههای ملی است که در صورت تداوم، پایههای استقلال غذایی زنجان و کشور را سست خواهد کرد.
برای رهایی از این باتلاق هزینهای، تغییر ساختار الگوی کشت و ریلگذاری به سمت تولید گیاهان علوفهای کمآببر و پربازده مانند تریتیکاله و سورگوم، حمایت مالی از راهاندازی کارخانجات بومی تولید کنسانتره پیشرفته در شهرستانها و قطع قاطعانه دست واسطهها از شبکه توزیع، ضرورتی گریزناپذیر است.
لزوم حضور دامپزشکان در روستاهای دورافتاده زنجان
در غیر این صورت، توان رقابتی بهرهبردار بومی کاملاً مضمحل شده و اثرات آن به شکل تورم مهارناپذیر در بهای فرآوردههای دامی به خانوادهها تحمیل خواهد شد.
عنصر کلیدی دیگری که بدون آن حیات گلهداری ممکن نیست، مقوله سلامت و پدافند زیستی در برابر هجوم ویروسها و میکروبهای مخرب است.
در استانی چون زنجان با بیش از یک میلیون و ۲۲۱ هزار رأس دام، شیوع یک اپیدمی میتواند در چند هفته دسترنج چندین نسل را بر باد دهد.
در این عرصه، نظارتهای بهداشتی دولتی و اجرای عملیات واکسیناسیون رایگان، یک سنگر دفاعی بسیار حیاتی است.
اجرای فاز نخست عملیات واکسیناسیون سراسری تب برفکی که از ابتدای شهریورماه کلید خورده و تا پایان مهرماه ادامه دارد، نمونه بارزی از اقدامات راهبردی برای حفظ ایمنی گلههاست.
در این عملیات گسترده و کاملاً رایگان، بیش از یک میلیون دُز واکسن به دامهای سبک و ۵۰ هزار دُز به دامهای سنگین در مناطق روستایی و عشایری تزریق میشود و ۲۰ اکیپ مجرب از کارشناسان بخشهای دولتی و خصوصی، وظیفه پوشش حداکثری واکسیناسیون را بر عهده دارند، طرحی کلان که فاز دوم آن نیز برای ماههای پایانی سال در بهمن و اسفند برنامهریزی شده است تا حلقه دفاعی پایدار بماند.
با این همه و با وجود موفقیتهای ملموس در واکسیناسیونهای مقطعی، ساختار خدمات دامپزشکی در پهنه زنجان دچار یک ناترازی فضایی و جغرافیایی رنجآور است. تمرکز عمده کلینیکهای تشخیصی، آزمایشگاهها، داروخانهها و متخصصان مجرب دامپزشکی در مراکز شهرستانها، مناطق روستایی دورافتاده و بخشهای کوهستانی نظیر شهرستان ماهنشان را در محرومیت مطلق درمانی نگه داشته است. این فاصله فیزیکی و فقر زیرساختهای سلامت موجب شده دامدار روستایی در مناطق دوردست، در ساعات طلایی بروز بیماریهای مهلک، دسترسی به موقع به پزشک نداشته باشد.
خدمات دامپزشکی نباید به تجویز دارو پس از شیوع مرض خلاصه شود، بلکه نیازمند بازتعریف در قالب آموزشهای بهداشت جایگاه، ضدعفونی محیط، تغذیه اصولی و پیشگیری مداوم است.
انتقال عدالتمحور این خدمات از مرکز به پیرامون با استفاده از مشوقهای اسکان دامپزشکان در روستاها و بهرهگیری از فناوریهای نو مانند پزشکی از راه دور برای گلهداران، ضرورتی اجتنابناپذیر برای پاسداری از این ثروت ملی است.
اما بزرگترین زخم عمیق بر پیکره اقتصاد دام و طیور زنجان، وجود حلقه مفقوده میان تولیدکننده و مصرفکننده نهایی است؛ شکافی که جولانگاه سوداگران، واسطهها و دلالان بیانصاف شده است در شرایطی که دامدار، چوپان و مرغدار در روستاهای صعبالعبور و دشتهای خشک، بار تمامی مخاطرات جوی، استرس بیماریها، هزینههای کمرشکن علوفه و شبزندهداریها را با دستانی خسته به جان میخرند، در هنگام برداشت و عرضه، به دلیل نیاز مبرم مالی و فقدان سازوکار نقدینگی، ناچارند دام زنده یا لاشه را با قیمتی نازل تسلیم دلالان کنند.
همان دام در چرخههای سوداگری واسطهها با چندین برابر قیمت بر پیشخوان قصابیها و فروشگاههای شهری مینشیند.
این شکاف عمیق قیمتی، سود واقعی عرق ریختن تولیدکننده را به جیب دلالان سرازیر کرده و انگیزه زیست و زایش را در کانونهای دامپروری سنتی میخشکاند.
چالش ریشهای دیگر، تراژدی خامفروشی و فقدان شدید صنایع تبدیلی، تکمیلی و فرآوری در استان است.
لزوم ایجاد کارخانه فرآوری لبنی در زنجان
زنجان سالانه ۱۷۰ هزار تن شیر تازه و دهها هزار تن گوشت سفید و قرمز تولید میکند، اما به علت کمبود مفرط کارخانجات مدرن و استاندارد فرآوری لبنی و بستهبندی گوشت، این فرآوردهها به صورت خام و فلهای بارگیری شده و به صنایع بزرگ استانهای البرز، تهران و اصفهان منتقل میشوند.
در حقیقت ارزشافزوده، سود ناشی از برندینگ، تولید پنیرهای گرانقیمت، پودر شیرخشک، قطعهبندی بهداشتی گوشت و اشتغال صنعتی پایدار، همگی در خارج از مرزهای استان شکل میگیرد و آنچه برای زنجان باقی میماند صرفاً مصرف بیرویه منابع آبی، آلودگیهای زیستمحیطی و خستگی بهرهبرداران است.
اگر صنایع تبدیلی در مقیاسهای کوچک و متوسط در مجاورت روستاهای بزرگ و مراکز پرورشی مستقر شوند، این ارزشافزوده اقتصادی به چرخه معیشت بومی بازخواهد گشت.
علاوه بر این، بیثباتی غیرمنطقی در بازارها و سیاستگذاریهای تناقضآمیز، افق پیشبینی را از فعالان بخش سلب کرده است. دامدار در خرید مایحتاج اولیه، واکسن و علوفه ناچار به تن دادن به منطق بازار آزاد و نوسانات صعودی است، اما به هنگام فروش، زیر تیغ قیمتگذاریهای دستوری، موانع خروج کالا و ورود دامهای یارانهای قرار میگیرد.
این دوگانگی ساختاری، امنیت روانی و اقتصادی سرمایهگذار را مخدوش ساخته و دامپروری را به فعالیتی پرریسک و کمثبات بدل کرده است.
مسیر برونرفت از این تنگناهای فرساینده، نیازمند ارادهای شجاعانه، انسجام مدیریتی و اقدامات بنیادین است.
تشکیل و توانمندسازی تعاونیهای قدرتمند و مستقل فروش مستقیم توسط خود دامداران و مرغداران، شاهکلید رهایی از یوغ دلالان است تعاونیهایی که بتوانند شبکه سنتی بازار را دور زده و فرآوردهها را بدون واسطه در میادین شهری عرضه کنند. تقویت برندینگ اختصاصی محصولاتی چون گوشت ارگانیک نژاد افشاری و پنیرهای سنتی دشتهای زنجان، راهاندازی پایانههای تخصصی بستهبندی در مناطق مرکزی تولید و اعطای تسهیلات هدفمند کمبهره برای نوسازی اصطبلها و مرغداریها، میتواند زنجیره ارزش را درون استان ببندد.
همگام با توسعه اصلاح نژادی، ارتقاء آموزش بهرهبرداران روستایی، تقویت سازوکارهای بهداشت دام در دورافتادهترین نقاط و تثبیت بازار نهادهها، استان زنجان نه تنها سنگر استوار امنیت غذایی باقی خواهد ماند، بلکه با تکیه بر ظرفیت کمنظیر ژنتیکی و دستاوردهای بیبدیل تولیدی، به پیشران توانمندی اقتصادی، ارزآوری و رفاه پایدار جامعه روستایی و ملی تبدیل خواهد شد.
پاسداری از این ثروت بزرگ، تعهدی بنیادین به فردای این سرزمین و نمادی از احترام به دستان پینهبستهای است که عزت غذایی ایران را رقم میزنند.
انتهای خبر/