لالاییِ باد بر دشتهای تشنه زنجان
به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ استان زنجان، با وجود پتانسیلهای کشاورزی، این روزها در خط مقدم مواجهه با پیامدهای ملموس تغییر اقلیم قرار دارد. بحران کاهش بارندگی و خشکسالیهای متوالی، مهمترین تهدید زیستمحیطی و اقتصادی این منطقه محسوب میشود این دگرگونی اقلیمی، بیش از همه، منابع حیاتبخش آب را هدف قرار داده است؛ افت شدید آبهای زیرزمینی و خشکیدن قناتها و چشمهها، سایهای سنگین بر سر کشاورزان افکنده است.
بیشتر بخوانید
کشاورزی، بهعنوان ستون فقرات اقتصاد روستایی زنجان، در خط مقدم این بحران قرار دارد کاهش منابع آب تجدیدپذیر، منجر به محدود شدن سطح زیر کشت، کاهش شدید عملکرد محصولات استراتژیک و افت کیفیت تولید شده است.
این شرایط نه تنها امنیت غذایی منطقه را به چالش میکشد، بلکه تبعات اقتصادی - اجتماعی عمیقی به همراه دارد. با تضعیف درآمد کشاورزان، شاهد افزایش بیکاریهای فصلی و دائمی در روستاها هستیم که این خود یکی از دلایل اصلی مهاجرت نیروی کار و خالی شدن تدریجی مناطق روستایی است.
از سوی دیگر، تغییر الگوی دما و افزایش گرمای هوا، فرآیندهای رشد گیاهان را مختل کرده و همزمان، شرایط را برای گسترش آفات و علفهای هرز مساعد ساخته است.
تخریب خاک از طریق شوری و فرسایش، تهدید دیگری است که ظرفیت تولید زمینهای کشاورزی را در بلندمدت کاهش میدهد.
در مجموع، تغییر اقلیم در زنجان، یک مسئله صرفاً محیط زیستی نیست؛ بلکه یک بحران چندوجهی است که معیشت روزمره، ساختار اجتماعی روستاها و آینده اقتصادی این استان را بهطور مستقیم تحت تأثیر خود قرار داده و نیازمند راهکارهای فوری و سازگارانه در حوزه مدیریت منابع آب و پایداری کشاورزی است.
کاهش ۸۶ درصدی بارش در زنجان
محمدرضا رحماننیا، مدیرکل هواشناسی استان زنجان در گفتگو با خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا» گفت: با توجه به دادههای هواشناسی ۴۷ روز گذشته، استان زنجان با یک پاییز خشک مواجه بوده است.
وی با بیان اینکه میزان بارشها در این استان نسبت به میانگین بلندمدت کاهش چشمگیری را نشان میدهد، افزود: بهطور مشخص، از اول مهرماه تا پایان ۱۷ آبان ماه ۱۴۰۴، تنها ۰/۵ میلیمتر بارش در استان ثبت شده است، در حالی که میانگین بلندمدت در همین بازه ۳۴/۳ میلیمتر بوده است.
مدیرکل هواشناسی استان زنجان تصریح کرد: این آمار بیانگر کاهش ۹۸ درصدی بارش نسبت به میانگین بلندمدت و سال گذشته (۳۱/۷ میلیمتر) است که زنگ خطری جدی برای منابع آبی منطقه محسوب میشود.
وی با تاکید بر اینکه همزمان با کاهش شدید بارندگی، دمای میانگین پاییز امسال تا ۱۷ آبان ماه نیز ۱۳/۸ درجه سلسیوس بوده که حدود یک درجه سلسیوس بالاتر از میانگین بلندمدت است، یادآورشد: این افزایش دما اثر منفی خشکسالی را تشدید کرده و نیاز به مدیریت منابع آبی را دوچندان میسازد.
رحماننیا ابراز کرد: این وضعیت نامطلوب تنها مختص زنجان نیست؛ آمار سراسری نیز وضعیت مشابهی را نشان میدهد میانگین بارش کشور در بازه زمانی مشابه تنها ۲/۳ میلیمتر بوده که حاکی از کاهش ۸۶ درصدی نسبت به میانگین بلندمدت است.
وی با اشاره به اینکه نگرانیها با پیشبینیهای کوتاهمدت ادامه دارد؛ اظهار داشت: در دو هفته آینده بارش مؤثری برای استان زنجان پیشبینی نمیشود، اگرچه احتمال بارشهای خفیف و پراکنده محلی در هفته آینده وجود دارد.
مدیرکل هواشناسی استان زنجان خاطرنشان کرد: مدلهای فصلی امیدواریهایی را برای بهبود وضعیت در فصل زمستان مطرح کردهاند که انتظار میرود بارشها به شرایط نرمال بازگردد با این حال، به دلیل کسری شدید پاییز، میزان بارش تجمعی کل سال زراعی همچنان از نرمال پایینتر خواهد بود.
وی با بیان اینکه در واکنش به این بحران کمآبی، درخواستهایی جدی از تمامی مسئولان، نهادهای اجرایی، صنایع، کشاورزان و عموم مردم مطرح شده است، گفت: اولویت اصلی باید بر مدیریت و کاهش جدی مصرف آب و جلوگیری از هرگونه هدررفت منابع آبی باشد.
رحماننیا تصریح کرد: همچنین، تسریع در اجرای برنامههای صرفهجویی، بازچرخانی آب و بهکارگیری فناوریهای نوین در اولویت قرار گیرد.
وی با اشاره به اینکه در سطح زیرساختی، تقویت سامانههای آبی، پایش دقیق منابع زیرزمینی و تدوین برنامههای اضطراری توسط نهادهای مسئول ضروری است، بیان کرد: در نهایت، گسترش آموزشهای عمومی در مدارس، رسانهها و جوامع محلی پیرامون بحران آب و لزوم تابآوری در برابر خشکسالی، میتواند مشارکت عمومی را برای عبور موفقیتآمیز از این دوره به همراه داشته باشد.
محصول اصلی زنجان قربانی تغییر الگوهای بارش
پیمان حائری، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان در گفتگو با خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا» گفت: وضعیت کنونی کشاورزی دیم در استان به دلیل کمبود بارشهای مؤثر، پس از یک دوره نگرانکننده، به نقطه حساس فعلی رسیده است.
وی با اشاره به اینکه بهطور مشخص، از اواسط اردیبهشت ماه تاکنون، بارش موثری که برای توسعه و پنجهزنی گندم ضروری باشد، صورت نگرفته است، افزود: این وضعیت ادامه دهنده تأثیر منفی سال گذشته است جایی که کاهش عملکرد تولید از ۶۵۰ هزار تن به حدود ۴۲۰ تا ۴۳۰ هزار تن، مستقیماً بر بازار خرید گندم تأثیر گذاشت.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان تصریح کرد: کشاورزان، بهویژه تولیدکنندگان عمده، کشت پاییزه را از ابتدای مهرماه آغاز کردند، اما تا به امروز، خشکسالی مانع از رشد مطلوب بذرها شده است.
وی با اشاره به اینکه این تأخیر و عدم رطوبت کافی، قطعاً بر عملکرد سال آینده نیز اثرگذار خواهد بود، اضافه کرد: پیشبینی فعلی حاکی از کاهشی حدود ۳۰ درصدی در عملکرد سال آتی است.
حائری اظهار داشت: در حال حاضر، سطح کشت سبزیجات در استان پایین است و عمده مزارع گندم کشتشده، در انتظار نزولات جوی برای شروع جوانهزنی و رشد اولیه هستند.
وی با بیان اینکه سطح اراضی دیم استان سالانه حدود ۴۵۰ هزار هکتار است که بخش عمده آن، نزدیک به ۴۰۰ هزار هکتار، در کشت پاییزه (شامل گندم و جو) اختصاص دارد، گفت: عمده محصول دیم استان، گندم است که به تنهایی حدود ۳۶۰ هزار هکتار از این اراضی را پوشش میدهد.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان افزود: کشاورزان چشم به بارشهای پیش رو دوختهاند تا از آسیب جدی به محصول حیاتی خود جلوگیری کنند.
خطر فرونشست زنجان را تهدید میکند
بهنام نجفی، معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای استان زنجان در گفتگو با خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی موجرسا گفت: تغییرات اقلیمی، بهویژه افزایش بیسابقه دما در دهههای اخیر و تغییرات کمّی و الگویی بارشها، تأثیر قابلتوجهی بر مدیریت منابع آب در کشور، از جمله استان زنجان، گذاشته است.
وی با بیان اینکه افزایش دما بهطور مستقیم موجب تشدید تبخیر و تعرق و افزایش مصارف آب کشاورزی و همچنین شرب (به دلیل نیاز به سرمایش) شده است، افزود: در کنار این افزایش تقاضا، تغییر الگوهای بارش منجر به کاهش محسوس در میزان نزولات و مهمتر از آن تغییر در الگوی بارشها و کاهش تولید رواناب و کاهش جدی پوشش برفی شده است.
معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای استان زنجان تصریح کرد: در استان زنجان، وضعیت آبی سال جاری پنجمین سال خشکسالی متوالی را رقم زده است؛ بهطوری که علاوه بر کاهش بارش و رواناب، پوشش برفی ارتفاعات که تأمینکننده پایداری جریان رودخانهها در فصول گرم بود، دچار خدشه شده است.
وی بیان کرد: عوامل یاد شده که نشان از کاهش منابع آب دارد و منجر به تنزل قابل ملاحظه منابع آب ورودی به سدها شده است، از یک طرف و توسعه و بارگذاریهای دهههای اخیر از طرف دیگر، شکاف فاحشی در توازن منابع و مصارف آب ایجاد کردهاند.
نجفی عنوان کرد: کاهش ذخیره سدهای در حال بهره برداری و عدم تکمیل سدهای در حال ساخت منجر به وابستگی شدید به منابع آب زیرزمینی در استان شده است که بارگذاری بیش از توان آبخوانها و استفاده بیرویه منابع آب زیرزمینی بهخصوص در بخش کشاورزی به نوبه خود پدیده فرونشست زمین را تشدید کرده است.
وی افزود: فرونشست، که به حرکت رو به پایین زمین اطلاق میشود، دلایل مختلفی میتواند داشته باشد ولی عمدتاً ناشی از برداشت بیرویه و تخلیه بیش از حد آبخوانها نسبت به میزان تغذیه از بارشها است.
معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای استان زنجان مطرح کرد: خروج آب از سازندها و خالی شدن فضاها، موجب نشست خاک و فرونشست میشود که تأسیسات زیربنایی، راهها و مناطق مسکونی را میتواند به شدت تهدید کند.
وی با تاکید بر اینکه متولی اصلی احصاء و گزارش این پدیده سازمان زمینشناسی کشور است، یادآور شد: اما وزارت نیرو نیز بهدلیل نقش اصلی در مدیریت منابع زیرزمینی، مسئولیتهایی در راستای تعادلبخشی دارد؛ از جمله انسداد چاههای غیرمجاز، نصب کنتور بر روی چاههای مجاز، اصلاح و تعدیل پروانههای کشاورزی و پایش و نظارت بر برداشت از منابع آب.
نجفی خاطرنشان کرد: با این حال، تجربه نشان میدهد که مدیریت منابع و مصارف آب و کنترل فرونشست یک چالش فرابخشی است و اقدامات صرف وزارت نیرو کافی نیست.
وی مطرح کرد: توسعه گسترده کشاورزی در دهههای گذشته و سهم بالای این بخش از مصرف، افزایش جمعیت و مصارف شرب و توسعه صنعت همگی منجر به افزایش قابل ملاحظه مصارف شده و کاهش بارشها و منابع نیز شرایط را بدتر نموده و لذا در بحث فرونشست، لزوم مشارکت فعال همه دستگاههای ذینفع و ذی مدخل با محوریت وزارت کشور و سازمان زمینشناسی را ضروری میسازد تا با تشکیل کمیتههای ویژه، راهکارهای مؤثر و تدابیر لازم برای مقابله با این بحران مشترک در سطح استانها استخراج و عملیاتی شود.
معیشت پایدار زیر تیغ تغییر اقلیم
روحاله رضائی، عضو هیأت علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه زنجان در گفتگو با خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا» گفت: تحلیل علمی اثر تغییر اقلیم و بحران آب، بهویژه با در نظر گرفتن آسیبپذیری و تابآوری اجتماعی، مستلزم بهرهگیری از چارچوبهای تحلیلی جامع است.
وی با بیان اینکه چارچوب معیشت پایدار، با تمرکز بر پنج سرمایه کلیدی - طبیعی، فیزیکی، مالی، انسانی و اجتماعی بهترین الگو برای بررسی این پدیده پیچیده و چندوجهی است، افزود: اثر منفی ناشی از خشکسالی، هر یک از این ابعاد را به شکلی عمیق تحت تأثیر قرار میدهد.
عضو هیأت علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه زنجان اظهار داشت: سرمایه طبیعی (آب، خاک و هوا) به سرعت در حال از دست رفتن است این امر مستقیماً موجب فرسایش سرمایه فیزیکی میشود.
وی اضافه کرد: فرونشست زمین، که اخبار اخیر بر آن تأکید کردهاند، زیرساختهای حیاتی مانند شبکههای انتقال انرژی و جادهها را تخریب میکند.
رضائی با بیان اینکه در حوزه سرمایه مالی، کشاورزان مناطق روستایی با ورشکستگی و از دست دادن داراییها رو به رو هستند، عنوان کرد: صنایع وابسته به آب نیز متحمل خسارت میشوند؛ همچنین هزینههای سنگین دولت برای تأمین آب و بازسازی زیرساختها از این محل تأمین میشود.
وی با بیان اینکه سرمایه انسانی، از دو منظر آسیب میبیند، عنوان کرد: نخست، سلامت جامعه در اثر ریزگردهای ناشی از خشک شدن تالابها (مانند ارومیه) و دسترسی به آب ناسالم تهدید میشود. دوم، هویت و دانش بومی به دلیل مهاجرتهای اجباری کشاورزان، بهویژه در مناطق روستایی، در معرض زوال قرار میگیرد.
عضو هیأت علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه زنجان با تاکید بر اینکه از دیدگاه تخصصی سرمایه اجتماعی بهعنوان اصلیترین شالوده نامرئی جامعه، حیاتیترین نقطه آسیبپذیری است، خاطرنشان کرد: تغییر اقلیم، سرچشمه اعتماد، انسجام و مشارکت اجتماعی را میخشکاند.
وی با اشاره به اینکه تنشها و بر سر منابع آب و از دست رفتن اعتماد جامعه محلی به نهادها، نشانههای بارز این فرسایش است، افزود: مهمترین پیامد ثانویه، مهاجرتهای اقلیمی است که موجب متلاشی شدن بافت روستایی و افزایش حاشیهنشینی و آسیبهای اجتماعی در شهرها میشود.
رضائی اظهار داشت: نکته اساسی اینجاست که هرچند امکان ترمیم سرمایههای فیزیکی و زیرساختها وجود دارد، اما احیای اعتماد و انسجامِ از دست رفته در بستر سرمایه اجتماعی، امری بهمراتب دشوارتر و پیچیدهتر است.
وی مطرح کرد: در نتیجه، باید دریافت که بحران آب، فراتر از یک معضل زیستمحیطی - کشاورزی، یک بحران همهجانبه اجتماعی - اقتصادی است که شالودههای هویتی جامعه را نشانه رفته و اتخاذ تدابیری فوری و راهبردی را از سوی سیاستگذاران الزامآور میسازد.
تغییر اقلیم در زنجان، فراتر از یک پدیده طبیعی، یک بحران اقتصادی - اجتماعی حاد است.
افت منابع آب و پیامدهای آن بر کشاورزی، معیشت روستاییان را به شدت تهدید کرده و مهاجرت را تشدید میکند.
مدیریت پایدار منابع آب، سازگاری کشاورزی با شرایط جدید و جلوگیری از تخریب خاک، اقدامات حیاتی هستند. آینده اقتصادی و اجتماعی استان زنجان مستقیماً به توانایی ما در مقابله مؤثر و سریع با این چالش اقلیمی گره خورده است.
گزارش از فاطمه شیرینی
انتهای خبر/