کشاورزی زنجان در چنگ شوری زمین
به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ استان زنجان، با اقلیمی نیمهخشک، این روزها با پدیدهای نگرانکننده بهنام بحران شور شدن زمینها دست و پنجه نرم میکند که بقای کشاورزی محلی را به خطر انداخته است.
بیشتر بخوانید
این بحران، حاصل یک زنجیره از عوامل محیطی و انسانی است که در نهایت به کاهش بهرهوری اراضی و مهاجرت روستاییان منجر میشود.
اولین حلقه در این زنجیره، کاهش چشمگیر نزولات آسمانی است خشکسالیهای متوالی و تغییرات اقلیمی، میزان بارندگی در منطقه را به شدت کاهش داده و منابع آب زیرزمینی و سطحی را تحت فشار قرار داده است.
در پی این کاهش بارندگی، سطح آبهای زیرزمینی نیز بهطور مداوم پایینتر میرود و دسترسی به آب شیرین برای کشاورزی دشوارتر میشود کشاورزان ناچارند برای تامین آب مورد نیاز مزارع خود، به منابع عمیقتر یا شورتر روی آورند.
پیامدهای زیستمحیطی آبیاری با آب شور بسیار مخرب است استفاده از آبی که حاوی مقادیر زیادی املاح نمکی است، به تدریج باعث تجمع این نمکها در خاک میشود. این پدیده که به آن شور شدن زمین میگویند، ساختار خاک را تخریب کرده، ظرفیت نگهداری آب آن را کاهش میدهد و نفوذپذیری خاک را مختل میکند. ریشههای گیاهان در خاک شور نمیتوانند به خوبی آب و مواد مغذی را جذب کنند و در نتیجه، رشد آنها متوقف شده و عملکرد محصولات به شدت کاهش پیدا میکند.
تأثیر این بحران بر کشاورزی محلی زنجان ویرانگر است. بسیاری از محصولات زراعی و باغی که در گذشته به وفور در این منطقه کشت میشدند، دیگر قادر به رشد در خاکهای شور نیستند.
این امر نه تنها معیشت کشاورزان را تحت تأثیر قرار میدهد، بلکه امنیت غذایی منطقه را نیز با چالش مواجه میسازد، از دست دادن حاصلخیزی خاک، نیاز به کود و سموم بیشتر را افزایش داده و هزینههای تولید را بالا میبرد، در حالی که سودآوری به شدت کاهش پیدا میکند.
برای مقابله با این بحران، راهکارهایی مانند مدیریت بهینه منابع آب، استفاده از روشهای نوین آبیاری مانند آبیاری قطرهای، کشت گیاهان مقاوم به شوری، و بازسازی خاکهای شور از طریق شستشو یا افزودن مواد اصلاحکننده ضروری است. بدون اقدامات فوری و جامع، بحران زمینهای شور در زنجان میتواند به فاجعهای زیستمحیطی و اقتصادی برای این استان تبدیل شود.
کیفیت آب رودخانه قزلاوزن نیازمند پایش
سید رضا موسویمشکینی، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان زنجان در گفتگو با خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا» گفت: استان زنجان، با وجود برخورداری از معادن نمک و تجربه تاریخی در ارتباط با پدیدههای طبیعی، تاکنون در مقیاس گسترده با معضل جدی شوری آب که در سایر نقاط کشور بهعنوان یک بحران مطرح است، مواجه نیست.
وی افزود: با این حال، وضعیت کیفی آب رودخانه قزلاوزن، بهعنوان یک منبع حیاتی، نیازمند پایش دقیق است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان زنجان تصریح کرد: چالش اصلی در حال حاضر، کاهش محسوس منابع آبی این رودخانه است.
وی با بیان اینکه خشک شدن برخی مقاطع مسیر، بهطور مستقیم موجب افزایش درجه شوری آب در نقاط باقیمانده میشود؛ عنوان کرد: زیرا با کاهش حجم آب، غلظت املاح محلول افزایش پیدا میکند.
موسوی اظهار داشت: علاوه بر این، عبور آب رودخانه از مناطقی با پدیدههای زمینشناختی خاص، مانند گنبدهای نمکی یا سازندهای نمکی موجود در مسیر، میتواند بهطور ذاتی بر میزان شوری تأثیر بگذارد و این تأثیر در فصول مختلف سال متغیر است.
وی با بیان اینکه هرچند در شرایط فعلی، شوری آب در استان زنجان بهعنوان یک بحران حاد و فراگیر مطرح نشده است، یادآور شد: اما ترکیب کمآبی و پتانسیل افزایش شوری ناشی از عوامل طبیعی و زمینشناسی، یک زنگ خطر برای مدیریت پایدار منابع آب استان محسوب میشود.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان زنجان اظهار داشت: مدیریت این وضعیت نیازمند تدوین راهبردهایی است که همزمان با مدیریت بهرهبرداری از منابع آب، بر کاهش عوامل تشدیدکننده شوری نیز تمرکز کند تا از تبدیل شدن این پدیده به یک معضل جدی در آینده جلوگیری شود.
مقابله با بحران نیازمند اتخاذ تدابیر چندجانبه
مجید جعفری، مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان در گفتگو با خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا» گفت: یکی از چالش های استان در زمینه کیفیت منابع آبی موجود است.
وی با بیان اینکه بیش از 30 درصد از منابع آبی استان را آب سطحی تشکیل می دهد به دلیل شرایط زمینشناسی خاص در ورودی استان و کاهش بارندگی، دچار افزایش شوری شدهاند، افزود: کشاورزان در مناطقی که رودخانهها و آبهای سطحی از منابع اصلی تأمین آب کشاورزی هستند، چارهای جز استفاده از این منابع شور ندارند که این امر روند شور شدن سالانه اراضی کشاورزی را تشدید میکند.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان زنجان تصریح کرد: برای مقابله با این معضل و حفظ معیشت کشاورزان، اتخاذ تدابیر چندجانبه در حوزه کشاورزی ضروری است.
وی اظهار داشت: مهمترین اقدام پیشنهادی، بازنگری در الگوی کشت و ترویج گسترده گیاهان مقاوم به شوری و کم آب است تا با مدیریت مصرف آب شور، محصولات قابل برداشت با بهرهوری بالا داشته باشند و نیاز به مصرف آب کم و با شستشوی مستمر شوری مزارع کاهش پیدا کند.
جعفری با اشاره به اینکه علاوه بر این، اجرای دقیق دورههای آبیاری و مدیریت بهینه مزرعه برای کند کردن فرآیند شوری خاک حیاتی است، یادآود شد: در سطح زیرساختی، لازم است مطالعات خاکشناسی که در گذشته انجام شده، با توجه به تغییرات اقلیمی، بهروزرسانی و دقت نقشههای مدیریت پذیر افزایش پیدا کند.
وی با بیان اینکه تکمیل این نقشهها (که مطالعات آن در حال انجام است، گفت: از جمله یک هزار و ۵۰۰ هکتار اراضی مستعد) امکان ارائه توصیههای کودی هدفمند را فراهم میآورد.
جعفری یادآور شد: زیرا مدیریت کوددهی یکی از عوامل کلیدی در کنترل فرآیند شوری خاک محسوب میشود.
وی خاطرنشان کرد: با استفاده از این نقشهها میتوان، توصیههای دقیقی را برای حفظ طولانیمدت حاصلخیزی اراضی در اختیار کشاورزان قرار داد.
آینده زنجان در حصار ریزگردها
علی شاهمرادی، پستهکار نمونه زنجانی و دكتراى کشاورزی در گفتگو با خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا» گفت: در سیستمهای آبیاری سنتی یا حتی در آبیاری بارانی و قطرهاى برای هر هکتار کشت، به طور میانگین بیش از ۱۰ هزار متر مکعب آب در هكتار نیاز است.
وی با بیان اینکه با فرض میانگین شورى ۵ هزار میکروزیمنس بر سانتیمتر، این میزان آب، يعنى سالانه مقدار بيش از چهار كيلو تزريق نمک به ازاى هر مترمربع زمين زراعى است، افزود: در دو تا سه سال اول، این نمک به لایههای زیرین منتقل میشود، اما پس از آن، سدیم موجود در نمک، بافت و ساختمان خاک را تخریب میکند و مانع نفور نمک به لايه هاى زيرين خاک شده و با سرعت موجب تخريب بافت خاک میشود.
این دکتری کشاورزی اظهار داشت: در نتیجه خاک نفوذپذیری خود را از دست داده و به حالتی پودری و غیرقابل کشت تبدیل میشود و در آينده خود اين خاک زراعى به منشاء ريزگردها تبديل خواهد شد.
وی یادآور شد: این فرایند، اگر ادامه داشته باشد، استان زنجان را ظرف پنج سال آینده به یکی از کانونهای اصلی ریزگردها تبدیل خواهد کرد.
شاهمرادی با بیان اینکه برای مقابله با این بحران، اقدامات فوری ضروری است، گفت: اصلیترین راهکار، تکمیل به موقع پروژههای سدسازی ناتمام استان است که میتواند جریان روانابها را در رودخانه تنظیم کرده و مانع شور شدن آب چاههاى كشاورزى شود و میتواند آب شرب و صنعت را تا مناطقی مانند سلطانیه تأمین کند.
وی با تاکید بر اینکه سد مشمپا، با وجود پیشرفت بیش از ۳۰ درصد و تأمین اعتبار بخش خصوصی، به دلیل کارشکنیهای اداری و بوروکراسی دولتی، بالاخص استانهای آذربایجان شرقی، اردبیل و گیلان پيشرفت بسيار كندى دارد.
این دکترای کشاورزی افزود: تکمیل این سد، امکان تأمین آب تنظیمشده را برای رودخانهها فراهم میکند و از فرسایش و تخریب خاک جلوگیری میکند.
وی با اشاره به اینکه ما باید به جای تزریق آب شور از طریق آبيارى با اب چاهها در اراضى كشاورزى استان میبايست بلادرنگ تكميل پروژه سد مشمپا، مدیریت صحیحی بر منابع آبی داشته باشیم.
شاهمرادی اضافه کرد: تا بتوانیم کشاورزی را نه تنها برای نسل حاضر، بلکه برای آینده نجات دهیم و زنجان را از تهدید تبدیل شدن به بیابان حفظ کنیم.
این بحران زمینهای شور در زنجان، زنگ خطری جدی برای آینده کشاورزی این استان نیمهخشک است.
کاهش منابع آب شیرین، کشاورزان را به سمت استفاده از آبهای شور سوق داده و این امر به تخریب ساختار خاک، کاهش شدید عملکرد محصولات و تهدید معیشت روستاییان منجر شده است. مقابله با این وضعیت نیازمند یک رویکرد چندوجهی است؛ از جمله مدیریت دقیق منابع آبی، بهکارگیری سیستمهای نوین آبیاری مانند قطرهای، و اجرای طرحهای اصلاحی برای احیای خاکهای آسیبدیده.
نادیده گرفتن این چالش زیستمحیطی، تبعات اقتصادی و اجتماعی جبرانناپذیری بر منطقه خواهد داشت و امنیت غذایی را به خطر میاندازد.
اقدام فوری و منسجم، تنها راهکار برای حفظ پایداری کشاورزی زنجان در برابر این چالش در حال رشد است.
گزارش از فاطمه شیرینی
انتهای خبر/