خامفروشی قاتل سود کشاورزان زنجانی
به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ بخش کشاورزی، ستون فقرات اقتصاد استان زنجان و منبع اصلی معیشت گروه کثیری از ساکنان آن است این بخش تأثیر مستقیمی بر ایجاد اشتغال محلی و تأمین امنیت غذایی منطقه دارد.
بیشتر بخوانید
با وجود اهمیت این حوزه، اقتصاد کشاورزی زنجان با چالشهای متعددی رو به روست که مانع از افزایش درآمد پایدار کشاورزان میشود.
محصولات کلیدی مانند سیبزمینی، گندم، جو و سایر محصولات عمده، اگرچه تأثیر قابلتوجهی بر تولید ناخالص منطقهای دارند، اما وابستگی شدید به بازار داخلی، کشاورزان را در معرض نوسانات شدید قیمتی قرار میدهد.
بزرگترین چالش اقتصادی، فقدان صنایع تبدیلی و فرآوری کافی است که موجب میشود محصولات اغلب بهصورت خام و با قیمت پایین به فروش رسیده و ارزشافزوده اصلی از دست برود.
برای ارتقاء درآمد کشاورزان، نیازمند تغییرات اساسی در روشهای سنتی، بهویژه در نظام آبیاری، و همچنین توسعه زیرساختهای پس از برداشت هستیم. حمایتهای دولتی هدفمند در این حوزهها میتواند زنجان را از اقتصاد مبتنی بر محصول خام به یک قطب کشاورزی مدرن با ارزشافزوده بالا هدایت کند و نقش آن در اقتصاد منطقه را تعمیق بخشد.
در این راستا خبرنگار «موجرسا» با حیدر قلیزاده، عضو هیأت علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه زنجان گفتگویی ترتیب داده که در ادامه میخوانید.
کالبد اقتصادی زنجان در بخش کشاورزی
موجرسا: استان زنجان از نظر جایگاه ساختاری و اشتغالزایی کشاورزی در چه وضعیتی قرار دارد؟
عضو هیأت علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه زنجان: استان زنجان، به واسطه موقعیت جغرافیایی و اقلیم متنوع خود، بهعنوان یکی از استانهای کلیدی در ساختار اقتصادی ایران مطرح است.
اگرچه در نگاه اول ممکن است نام این استان با صنایع بزرگ و معدنی گره خورده باشد، اما در کالبد اقتصادی آن، بخش کشاورزی نقشی بنیادین و حیاتی ایفا میکند که آن را در ردیف «استانهای مبتنی بر کشاورزی» در تقسیمبندیهای بینالمللی قرار میدهد.
اهمیت این بخش نه تنها از منظر تولید، بلکه از منظر تأمین معیشت و اشتغال جمعیت قابلتوجهی از ساکنان استان قابل مشاهده است.
آمارها نشان میدهند که در استان زنجان، بیش از ۷۰۰ هزار بهرهبرداری کشاورزی فعال وجود دارد این حجم از فعالیت بهطور مستقیم بالغ بر یک سوم (بیش از ۳۰ درصد) کل اشتغال استان را به خود اختصاص داده است.
این سهم اشتغال در مقایسه با کشورهای توسعهیافته که سهم کشاورزی در اشتغال معمولاً به یک تا ۲ درصد کاهش یافته، نشاندهنده وابستگی عمیق اقتصاد محلی به این بخش است.
اگرچه سهم بخش کشاورزی در تولید ناخالص داخلی (GDP) استان در حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد تخمین زده میشود، اما بار اشتغالزایی آن بسیار سنگینتر از سهم درآمدی آن است.
این حجم بالای اشتغال عمدتاً در روستاها متمرکز بوده و کشاورزی بهعنوان فعالیت اصلی بسیاری از خانوارهای روستایی تعریف میشود، این پدیده هرچند نشاندهنده پتانسیل تولید است، اما یک آسیبپذیری ساختاری را نیز نمایان میسازد این مشاغل عموماً از ثبات درآمدی و جذابیت کافی برخوردار نیستند.
به محض پیشنهاد مشاغل با درآمدهای بالاتر در سایر بخشها، شاهد پدیده مهاجرت روستایی و خالی شدن روستاها هستیم.
بنابراین، میتوان نتیجه گرفت که بخش کشاورزی زنجان سهم اشتغال بسیار بالایی دارد، اما در ایجاد اشتغال پایدار و با کیفیت، همچنان نیازمند تحول اساسی است.
تنوع بالای تولید محصولات کشاورزی در زنجان
موجرسا: با توجه به اینکه تنوع محصولات کشاورزی در استان زنجان بالاست چگونه میتوان از این پتانسیل بهعنوان محور توسعه پایدار استفاده کرد؟
قلیزاده: یکی از نقاط قوت بارز کشاورزی زنجان، تنوع محصولی فوقالعاده آن است این تنوع به حدی است که هر یک از شهرستانهای استان به نوعی به یک قطب تولیدی منحصربهفرد در سطح ملی تبدیل شدهاند.
این استان در تولید محصولاتی مانند زیتون، حبوبات، انگور، سیب، سیبزمینی، گندم و سیر جایگاه ویژهای در سبد تولیدات کشور دارد و از لحاظ سهم سرانهای که به جمعیت اختصاص میدهد، دارای مزیت رقابتی است.
بهعنوان مثال، جایگاه زیتون و حبوبات استان در سطح کشور بسیار برجسته است. این پتانسیل، مزیتهای نسبی قابلتوجهی را فراهم میآورد که باید به محور توسعه پایدار تبدیل شوند.
سئوال کلیدی که مطرح میشود، چگونگی تبدیل این پتانسیل تولیدی به افزایش درآمد و رفاه کشاورزان است، علیرغم تولیدات مرغوب، بخش کشاورزی زنجان با گلوگاه جدی عدم شکلگیری زنجیره ارزشافزوده بالا رو به روست.
محصولات کشاورزی استان اغلب به صورت خام یا با حداقل فرآوری وارد بازار میشوند این امر باعث میشود که بخش اعظم سود و ارزشافزوده در مراحل بعدی زنجیره (بستهبندی، فرآوری تخصصی، بازاریابی و توزیع) جذب شود، در حالی که کشاورز بهعنوان تولیدکننده اصلی، تنها سهم اندکی از کیک نهایی را به دست میآورد.
علاوه بر این، ساختار سنتی مواجهه کشاورزان با بازار، مانع دیگری است کشاورزان عموماً به صورت فردی و خرد با بازار مواجه میشوند و از قدرت چانهزنی جمعی در قالب تعاونیها یا سازمانهای بزرگ بهرهمند نیستند.
این فقدان سازماندهی تولیدی، امکان ورود به بازارهای پیشرفتهتر، برندسازی، و اخذ نشانهای جغرافیایی (مانند GIS) را کاهش میدهد؛ اقداماتی که میتوانستند ارزش محصولات شاخصی نظیر زیتون زنجان را به شدت افزایش دهند.
سدّ نوآوری عامل رکود کشاورزی زنجان
موجرسا: نبود بازاریابی دیجیتال و عدم استفاده از برندسازی در حوزه کشاورزی استان زنجان چه تبعاتی دارد؟
عضو هیأت علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه زنجان: از منظر درآمد و وجهه، کشاورزی همچنان بهعنوان یک شغل اولیه با جذابیت روزافزون مواجه نیست اگرچه نوسانات قیمتی در سالهای اخیر (کاهش قیمتها) فشارهای مضاعفی به کشاورزان وارد کرده است، اما تحول ساختاری لازم برای افزایش درآمد پایدار هنوز رخ نداده است.
یکی از دلایل اصلی این رکود، سنتی بودن عملکرد کشاورزان در استفاده از ابزارهای نوین است.
بر خلاف سایر بخشهای اقتصادی که به سرعت به سمت بازاریابی دیجیتال، برندسازی و استفاده از فناوریهای پیشرفته حرکت کردهاند، کشاورزان زنجان در پذیرش این نوآوریها کند عمل کردهاند. نفوذ مفاهیمی مانند بازاریابی دیجیتال در این بخش به ندرت دیده میشود، در حالی که پتانسیل بالایی برای اجرای آنها وجود دارد.
مشکلات زنجان تنها محدود به مسائل اقتصادی و بازاریابی نیست، چالشهای زیستمحیطی و منابع طبیعی تهدیدی جدی برای آینده کشاورزی استان محسوب میشوند.
تمرکز اصلی بر منابع آب است، اما خاک بهعنوان بستری حیاتی، کمتر مورد توجه قرار گرفته و در معرض خطر جدی قرار دارد.
بحران آب در زنجان بسیار حاد است افت شدید آبهای زیرزمینی ناشی از برداشت بیرویه، به همراه اثرات تغییرات اقلیمی، دسترسی به منابع آبی را مختل کرده است. بر اساس برآوردها، بیش از ۸۰ درصد منابع آب استان در بخش کشاورزی مصرف میشود و کمتر از ۲۰ درصد باقی مانده است تلاش برای تأمین آب از طریق چاهها نیز به دلیل محدودیتهای ذاتی منابع، تنها راهحل موقتی است.
کشاورزی زنجان محبوس در قفس ضایعات
موجرسا: مهمترین معضلهای زیرساختی در حوزه کشاورزی استان چه مواردی است؟
قلیزاده: چالشهای فنی و زیرساختی مستقیماً بر بهرهوری تأثیر میگذارند کاهش سرمایهگذاری در بخش کشاورزی، مهمترین تهدید بلندمدت است. سرمایهگذاری کم به معنای فقدان نوسازی است:
ماشینآلات و ادوات نیز از دیگر مشکلات این حوزه است که عدم بهروزرسانی ماشینآلات و ابزارهای مورد استفاده، بهرهوری را پایین میآورد.
فقدان تجهیزات مدرن برای نگهداری پس از برداشت و فرآوری، منجر به ضایعات گسترده میشود.
این وضعیت به یک چرخه معیوب منجر شده است که حدود ۴۰ درصد از محصولات کشاورزی استان به دلیل نبود زیرساختهای مناسب در مرحله نگهداری و انتقال، به ضایعات تبدیل میشوند. این اتلاف منابع عظیم، عملاً پتانسیل درآمدزایی را از بین برده و توجیه اقتصادی تولید را کاهش میدهد.
استان زنجان با داشتن زیرساختهای طبیعی و منابع انسانی لازم برای تبدیل شدن به قطب کشاورزی کشور، در حال حاضر با نارساییهای ساختاری دست و پنجه نرم میکند.
برای دستیابی به هدف افزایش درآمد و رفاه کشاورزان، باید تحولی چندجانبه صورت پذیرد:
تقویت سازماندهی، تشویق کشاورزان به فعالیت جمعی از طریق تعاونیهای کارآمد برای افزایش قدرت بازار.
توسعه زنجیره ارزش، تمرکز بر فرآوری، برندسازی و اخذ نشانهای جغرافیایی برای افزایش ارزش افزوده محصولات خام.
مدیریت پایدار منابع، اجرای برنامههای جدی برای حفظ خاک و مدیریت بهینه منابع آبی زیرزمینی.
جذب سرمایهگذاری، ایجاد مشوقهای سرمایهگذاری در تجهیزات نوین، بهویژه در بخش پس از برداشت، جهت کاهش ۴۰ درصدی ضایعات محصول.
تنها با پرداختن به این چالشهای ساختاری است که میتوان انتظار داشت بخش کشاورزی زنجان، ضمن حفظ نقش حیاتی خود در اشتغال، به موتور محرک توسعه اقتصادی و تأمینکننده رفاه پایدار برای جامعه روستایی تبدیل شود.
انتهای خبر/